Rykowisko jeleni: kiedy, gdzie i jak posłuchać byków jesienią

Wyobraź sobie tę scenę: wrześniowy świt, nad śródleśną łąką wisi mgła, a z ciemnej ściany lasu dobiega dźwięk, który przechodzi przez ciebie na wskroś — długi, gardłowy, wściekły ryk. Turyści biorą go czasem za ryk niedźwiedzia. To jednak nie niedźwiedź, tylko byk jelenia szlachetnego (Cervus elaphus), który właśnie ogłasza całej okolicy, że ta polana i te łanie należą do niego. Zaczęło się rykowisko — najbardziej spektakularne widowisko, jakie oferuje jesienna polska knieja.

Dobra wiadomość jest taka, że rykowiska nie trzeba szukać po omacku: wiadomo mniej więcej, kiedy się zaczyna, gdzie w Polsce jest go najłatwiej doświadczyć i jak się zachować, żeby nie zepsuć go sobie i zwierzętom. Najkrótsza odpowiedź brzmi tak: w Polsce byki zaczynają odzywać się już pod koniec sierpnia, szczyt przypada na drugą połowę września, a rykowisko to przede wszystkim czas słuchania, a nie oglądania. Reszta tego tekstu to instrukcja obsługi tego jesiennego koncertu — dla miłośnika przyrody, fotografa i myśliwego.

Kiedy jest rykowisko i dlaczego akurat wtedy

Rykowisko to okres godowy jelenia szlachetnego i, wbrew obiegowej opinii, nie ma jednej „daty otwarcia". Prof. Rafał Kowalczyk z Instytutu Biologii Ssaków PAN ujmuje to wprost: „Samo rykowisko zaczyna się w Polsce pod koniec sierpnia". Przez pierwsze tygodnie są to raczej pojedyncze próby głosu; prawdziwe natężenie przychodzi we wrześniu, a jego szczyt — na drugą połowę tego miesiąca. Leśnicy i słowniki łowieckie zwykle podają, że rykowisko odbywa się „na przełomie września i października", i to też jest prawda — chodzi po prostu o ogon całego zjawiska, gdy ostatnie łanie przychodzą w ruję.

Że wrzesień to samo sedno, potwierdza biologia rozrodu. W węgierskim badaniu telemetrycznym opublikowanym w czasopiśmie *Animals* naukowcy zestawili aktywność byków (śledzoną nadajnikami GPS) z terminami zapłodnienia łań. Wynik: „60% of the hinds were conceived between 31 August and 19 September" — 60 procent łań zostało pokrytych między 31 sierpnia a 19 września. To dlatego druga połowa września jest tak gorąca: właśnie wtedy najwięcej samic jest gotowych do rozrodu, a byki mają najwięcej pracy. Cały sezon godowy jest przy tym krótki — „lasts hardly more than a month", trwa ledwie ponad miesiąc, i większość łań zostaje pokryta w jego pierwszej połowie.

Na to, jak wcześnie i jak mocno zagra rykowisko, wpływa pogoda — i to na dwóch różnych poziomach. W skali sezonu decyduje klimat: 25-letnie obserwacje w hiszpańskiej Doñanie pokazały, że mniej deszczu jesienią oznacza późniejszy i słabszy szczyt godów — „the more rain in autumn the earlier the next rutting season". To badanie z południa Europy i dotyczy długoletnich trendów, więc nie przekładaj go wprost na jeden wrześniowy poranek pod Białowieżą. W skali doby liczy się za to bieżąca aura, i tu polscy leśnicy są zgodni: „Najlepsze warunki na koncerty byków i ich godowe tańce są przy chłodnych, bezwietrznych oraz bezdeszczowych porankach". Chłodny, cichy, suchy świt niesie głos daleko i sprzyja aktywności — deszcz i wiatr wyciszają las.

W Polsce byki odzywają się już pod koniec sierpnia, ale prawdziwy koncert to druga połowa września — chłodnym, bezwietrznym świtem.

Dlaczego byki ryczą i co ten ryk oznacza

Ryk jelenia to nie jest bezmyślny hałas rozjuszonego zwierzęcia — to precyzyjny komunikat. Byk stadny, który zgromadził wokół siebie chmarę łań, ogłasza rykiem swoje panowanie i odstrasza rywali, zanim jeszcze dojdzie do jakiegokolwiek spotkania. Im donośniejszy i „mocniejszy" głos, tym poważniej należy go traktować.

Co ciekawe, w tym głosie zaszyta jest uczciwa informacja o wielkości zwierzęcia. W eksperymentach z odtwarzaniem nagranych ryków, prowadzonych na szkockich jeleniach, wykazano, że ryczący byk „pull their larynx down towards the sternum, thereby extending their vocal tract and lowering the formants" — ściąga krtań w dół, ku mostkowi, wydłużając drogę głosową i obniżając tzw. formanty. A ponieważ najniższe formanty potrafią wyprodukować tylko naprawdę duże byki, ryk staje się trudnym do podrobienia świadectwem tężyzny: „resynthesized roars with formants indicative of larger individuals elicit stronger responses from potential male rivals and are preferred by oestrous females" — nagrania „większych" byków wywołują silniejszą reakcję rywali i są preferowane przez łanie w rui. Polski przyrodnik powie to samo bez łaciny: „Jelenie nie oszukują. Nie udają silniejszych, żeby zrobić wrażenie na innych. Ich ryk oddaje ich rzeczywistą tężyznę" — tłumaczy prof. Jakub Borkowski.

Głos zmienia się też z wiekiem. Najmłodsze samce w ogóle nie biorą udziału w rykowisku; porykiwanie za łaniami zaczyna się mniej więcej w piątym roku życia, a pełnię możliwości głosowych byk osiąga między ósmym a dziesiątym rokiem. W terminologii łowieckiej najdonośniejszy ryk wydaje basista, stare byki „wydają poryk", a pierwszy głos o świcie należy do byka zwanego organistą. Nie pomyl przy tym rykowiska z godami innych kopytnych: u łosia wrześniowe gody to bukowisko, u daniela — bekowisko, i tylko jeleń „rykuje".

Ryk to nie pusty hałas, lecz trudne do podrobienia świadectwo siły — najniższe, najgroźniejsze tony potrafią wydać tylko największe byki.

Jak wygląda rykowisko: chmara, walki i ich cena

Przez większość roku jelenie żyją w grupach rozdzielonych pod względem płci — łanie z cielętami i młodzieżą osobno, byki osobno. Wraz z jesienią to się zmienia. Dorosłe samce dołączają do żeńskich grup, przeganiają młode byki (tzw. chłysty) i zaczynają gromadzić wokół siebie chmarę łań, której zazdrośnie pilnują. Warto od razu obalić mit: jeleń nie broni sztywno wytyczonego terytorium. Jak podsumowuje węgierskie badanie, „red deer are not territorial" — byk broni haremu, a nie kawałka lasu, i przesuwa się razem z samicami tam, gdzie są.

Kiedy w pobliżu chmary pojawia się rywal, zaczyna się rytuał, który tylko z rzadka kończy się prawdziwą walką. Najpierw byki demonstrują siłę na odległość — w tzw. marszu równoległym prezentują potęgę sylwetki, poroża i intensywny zapach. Bardzo często to wystarcza i słabszy odchodzi bez starcia. Dopiero gdy obaj rywale są podobnej wielkości, dochodzi do zwarcia wieńców — bezpośredniej próby sił, w której samce próbują wykręcić przeciwnikowi głowę i która potrafi ciągnąć się kilkadziesiąt minut. Rozgałęzione poroże jest tu nie tylko bronią, ale i tarczą: „rozgałęzione poroże skutecznie pozwala odparować atak i zminimalizować ryzyko zranienia". Do godów byk przystępuje ze świeżym orężem: poroże rośnie od marca do sierpnia, twardnieje, gdy zejdzie z niego pokrywająca je aksamitna skóra zwana scypułem, a zrzucane jest dopiero późną zimą, w okolicach lutego — by od wiosny odrosnąć na nowo.

To wszystko kosztuje ogromnie dużo energii. W szczycie rykowiska byki niemal przestają żerować — nie jedzą przez około trzy tygodnie — i tracą dramatycznie na wadze. Ile dokładnie? Źródła podają różne liczby, i to jest jeden z tych momentów, gdzie warto być uczciwym: polscy leśnicy mówią o spadku „nawet o ok. 25 proc." masy ciała, prof. Borkowski — „nawet do 30 procent", norweskie dane o jeleniu (hjort) wskazują 20–30% wagi sprzed rykowiska, a przegląd literatury naukowej podaje średnią rzędu 19,5%. Bezpiecznie jest więc powiedzieć, że przeciętny byk zostawia na rykowisku mniej więcej piątą część, a niektóre nawet blisko trzecią część swojej masy. Nic dziwnego, że po godach samce zaszywają się w ostojach, żeby dojść do siebie przed zimą.

Częścią spektaklu jest też zapach. Byk oddaje mocz pod siebie i tarza się w wygrzebanym, opryskanym moczem dole — tzw. dole rujowym — nasycając skórę feromonami. „Zapach feromonów i moczu są tak silne, że nawet człowiek może je wyczuć przechodząc obok takiego dołu rujowego", pisze Biebrzański Park Narodowy. Jeśli więc w trakcie porannego spaceru poczujesz w powietrzu ostrą, piżmową woń — jesteś blisko.

Rykowisko to najkrótszy i najdroższy miesiąc w życiu byka: żeby przekazać geny, oddaje nawet jedną czwartą masy ciała.

Gdzie w Polsce posłuchać rykowiska

Jeleń szlachetny to w Polsce gatunek liczny i wciąż przybywa go — populacja w obwodach dzierżawionych urosła z około 92 tys. osobników w 2001 roku do niemal 180 tys. w 2013 i utrzymuje się w okolicach 240 tys. w ostatnich latach; wliczając ośrodki hodowli zwierzyny, jest ich jeszcze więcej. Na Czerwonej liście IUCN gatunek figuruje jako „najmniejszej troski" (Least Concern), z trendem rosnącym. Krótko mówiąc: jeleni nie brakuje, a rykowisko można usłyszeć w niemal każdym większym kompleksie leśnym. Kilka miejsc zasługuje jednak na osobną wzmiankę.

Zachodnia Polska to statystyczny lider. Według monitoringu Stacji Badawczej PZŁ w Czempiniu najwyższe wiosenne zagęszczenie w 2023 roku odnotowano w okręgu szczecińskim — 74,7 osobnika na 1000 ha lasu — podczas gdy w centrum kraju, w okręgu siedleckim, było to zaledwie 9,7. Jeśli więc mieszkasz na Pomorzu Zachodnim czy w Wielkopolsce, po rykowisko nie musisz jechać daleko.

Puszcza Białowieska i dolina Biebrzy to klasyka dla tych, którzy chcą połączyć rykowisko z dziką przyrodą najwyższej próby. Białowieski Park Narodowy co roku organizuje wspólne wieczorne spacery na rykowisko z pracownikami parku — w jednym z sezonów były to trzy wrześniowe piątki, ze zbiórką o 18:00 przy Kosym Moście. Program jest prosty i szczery: „Będziemy nasłuchiwać, obserwować, fotografować i chłonąć otaczającą nas przyrodę".

Bieszczady oferują rykowisko w oprawie, jakiej nie da żaden inny region — ryk odbijający się echem po górach. Jest tu też ciekawy niuans ekologiczny: bieszczadzkie jelenie (sezonowo 140–600 osobników, średnio ok. 370 w samym parku) urządzają „jesienne rykowiska wśród połonin, gdzie w kluczowym dla populacji okresie gody odbywają się w spokoju — z dala od obszarów polowań". Jeleń jest tu głównym składnikiem diety wilka (80% naturalnych ofiar), więc zwierzęta wybierają na gody miejsca względnie bezpieczne. Dla obserwatora to wskazówka: szukaj rykowiska tam, gdzie jelenie czują się pewnie.

Roztocze, Pomorze i mniejsze puszcze domykają listę. W Roztoczańskim Parku Narodowym, gdzie żyje około 380 jeleni, na czas żeru zwierzęta „opuszczają gąszcz leśny i wychodzą na tereny otwarte, głównie rano i wieczorem, i wtedy można je łatwo zaobserwować". I to jest uniwersalna zasada niezależna od regionu: byki wychodzą na śródleśne łąki i skraje pól o świcie i o zmierzchu — reszta doby to głównie nasłuch.

Jest jednak pułapka, o której trzeba wiedzieć, zanim wybierzesz miejsce. Tam, gdzie mocno się poluje, jelenie zmieniają rytm. „Wszędzie tam, gdzie jest silna presja łowiecka, rykowiska odbywają się głównie w nocy, a jelenie w ciągu dnia przebywają w miejscach trudno dostępnych" — zauważa prof. Borkowski. To dlatego w parkach narodowych i rezerwatach, gdzie zwierzęta są spokojniejsze, rykowisko jest po prostu łatwiej dostępne dla ucha i oka niż w intensywnie użytkowanym łowisku.

Jak obserwować, żeby nie spłoszyć (i wrócić całym)

Najlepszy poradnik obserwacji rykowiska, jaki znam, zaczyna się od jednego zdania: „Rykowisko to przede wszystkim czas słuchania jeleni". Zapamiętaj to, bo ustawia właściwe oczekiwania. Do walki dochodzi rzadko, a widok ryczącego byka na otwartej łące bywa nagrodą za wiele nieudanych wyjść. Traktuj każdą obserwację jak prezent od przyrody, a nie jak coś, co ci się należy.

Kilka zasad, które robią różnicę między udanym a zmarnowanym porankiem:

• Bądź wcześnie. Zaczaj się w wybranym miejscu co najmniej godzinę przed świtem lub zachodem słońca — i zostań po zmroku. Słuchanie jeleni pod jesiennymi gwiazdami to sedno rykowiska.
• Wybierz miejsce zawczasu. Posłuchaj wieczorem, z której strony dobiega ryk, i tam zaplanuj zasiadkę. Szukanie miejsca po ciemku kończy się wpadnięciem do rowu albo — co gorsza — spłoszeniem zwierząt.
• Miej ścianę za plecami. Zaciszny skraj polany albo kępa drzew na jej środku to najlepsze miejsca. „Jelenie uciekną na widok ludzkiej sylwetki odcinającej się od jasnego tła", więc nie stój na otwartym horyzoncie.
• Idź pod wiatr. To najważniejsze. „Jeśli ustawisz się z wiatrem — żaden strój maskujący nie pomoże". Zrezygnuj z perfum i dezodorantu.
• Rozmyj sylwetkę i poruszaj się wolno. Zakryj twarz i dłonie (jasne, ruchome punkty), noś stonowane, nieszeleszczące ubranie. Rankiem rosa wycisza kroki; suche liście i trzaskające gałązki natychmiast cię zdradzą.

Nie licz na to, że podejdziesz łanie. „Chmara łań to oddział specjalny uzbrojony w uszy, nosy i oczy stworzone do wykrywania niebezpieczeństwa", a przewodząca jej licówka to zawodowiec od wykrywania intruzów — jeśli jedna cię zauważy, znikną wszystkie. Paradoksalnie łatwiej podejść zaaferowanego byka niż czujne samice; wykorzystaj momenty, gdy zwierzę jest czymś zajęte — ryczy, zagania chmarę albo atakuje krzaki. I pamiętaj o czujności przez cały dzień: nawet w południe możesz natknąć się na byka wyczerpanego po nocnych popisach; nie zmuszaj go wtedy do ucieczki, która zużyje jego nadwątlone siły.

Osobna sprawa to bezpieczeństwo — i to podwójne. Po pierwsze same zwierzęta: naładowany testosteronem byk to potężne, nieprzewidywalne zwierzę. Brytyjski zarząd parków królewskich, gdzie rykowisko ogląda tłum turystów, radzi wprost: „keep 50 metres away and do not wave food or mobile phones in their faces" — trzymaj się 50 metrów od jeleni i nie machaj im przed nosem jedzeniem ani telefonem. To dobra, ostrożna zasada także u nas. Po drugie — inni ludzie w lesie. Rykowisko to szczyt sezonu polowań, więc upewnij się, że na ambonie nie czekają myśliwi, i rozważ założenie pomarańczowej lub żółtej kamizelki: „W przeciwieństwie do ludzi, jelenie są mało wrażliwe na te kolory", więc odblask nie spłoszy zwierząt, a może uratować ciebie. Do obserwacji wybieraj publiczne wieże widokowe — myśliwska ambona jest cudzą własnością i nie powinno cię na niej być.

Rykowisko to przede wszystkim czas słuchania — a łań i tak nie podejdziesz, bo to one wypatrzą ciebie pierwsze.

Fotopułapka na tropie byka

Jest jeszcze jeden sposób, żeby „być" na rykowisku, nie płosząc przy tym zwierząt i nie moknąc od rosy o czwartej nad ranem: fotopułapka. Kamera wyzwalana ruchem pracuje tam, gdzie ciebie nie ma, i łapie zachowania, których na żywo prawie nie sposób podejrzeć. Roztoczański Park Narodowy właśnie tak dokumentuje rykowisko — „po zgromadzeniu materiału z naszych fotopułapek" park prezentuje filmy z jelenich godów. Rykowisko wręcz zaprasza do takiego podglądania, bo, jak to ujmuje jeden z materiałów, „każdemu, kto chciałby zobaczyć lub nagrać to niezwykłe widowisko, polecamy fotopułapki". Sprzyja temu biologia: w szczycie godów byki tracą zwykłą ostrożność i bywają aktywne o każdej porze doby, także za dnia.

Gdzie ją powiesić? Kluczowe jest czytanie terenu:

• Szlaki na styku środowisk. Najwięcej przejść znajdziesz w ekotonie — strefie, gdzie las spotyka się z łąką. Jeszcze lepiej, gdy dwa szlaki się krzyżują, tworząc „leśne skrzyżowanie".
• Woda i tarzawiska. Źródła wody to „pewniak", a w okresie godów dochodzą do tego doły rujowe i miejsca, gdzie byki tarzają się w błocie.
• Ustaw kamerę równolegle do szlaku, nie prostopadle — unikniesz pustych klatek z szybko przechodzącym zwierzęciem i dasz czujnikowi ruchu więcej czasu na reakcję.

Do tego kilka drobiazgów, które w praktyce robią różnicę. Kieruj obiektyw na północ lub południe, żeby wschodzące i zachodzące słońce nie prześwietlało kadru. Zawieś kamerę wyżej, niż podpowiada odruch: „błysk lampy podczerwieni może zwrócić uwagę jelenia", a z góry trudniej mu zlokalizować źródło błysku i dźwięk migawki. Nie sprawdzaj urządzenia zbyt często — twój zapach płoszy zwierzynę bardziej niż sama kamera. A jeśli chcesz najpierw rozpoznać, którędy i w jakiej liczbie jelenie wchodzą na łąkę, ustaw tryb poklatkowy (time-lapse) na dwie godziny o świcie i dwie o zmierzchu.

Jest tylko jeden problem, który każdy „fotopułapkowicz" zna aż za dobrze: „Sprawdzanie zdjęć co 3–4 tygodnie spowoduje, że szybko zaczniesz mieć do sprawdzenia setki zdjęć". Większość z nich to fałszywe wyzwolenia — kołysząca się trawa, przelatujący ptak, pusty kadr — a byk, po którego postawiłeś kamerę, ginie gdzieś w tym stosie.

Rykowisko a sezon polowań: uczciwie o napięciu

Nie da się rzetelnie napisać o rykowisku, pomijając fakt, że dla jednych to czas słuchania żywych zwierząt, a dla innych — najlepszy moment na polowanie. Sezon polowań na byki rozpoczyna się w Polsce 21 sierpnia i trwa do końca lutego, a więc w całości nakłada się na gody. To budzi emocje, więc trzymajmy się tego, co mówią badacze.

Czy polowanie w rykowisku zagraża populacji? Z czysto biologicznego punktu widzenia prof. Borkowski takiego zagrożenia nie widzi — mimo polowań liczebność jeleni od lat rośnie. Wątpliwości mają jednak inny charakter. Po pierwsze etyczny: w szczycie godów samce, „podporządkowane zachowaniom związanym z przedłużeniem gatunku", stają się „łatwym celem dla myśliwych. Zbyt łatwym", jak mówi prof. Kowalczyk. Po drugie — jakości zarządzania: obaj naukowcy wskazują, że polskie narzędzia gospodarowania populacją jelenia są przestarzałe i słabo oparte na współczesnej ekologii.

Warto też znać zasady, które tę presję ograniczają. W Bieszczadach, jak podawał rzecznik krośnieńskich lasów, w czasie rykowiska „polować wolno jednak tylko na osobniki z anomaliami rozwojowymi poroża oraz na byki liczące ponad 10 lat" — dojrzałe byki o prawidłowym porożu traktuje się jako „przyszłościowe", biorące udział w reprodukcji. Niezależnie od tego, po której stronie tego sporu stoisz, jedno jest pewne dla każdego, kto wychodzi we wrześniu do lasu: to szczyt sezonu polowań i trzeba zachować ostrożność.

Najczęstsze pytania